A halin yanzu, harami mai tsarki na Imam Ali yana da ƙofofin shiga guda biyar. Amma a lokacin da aka gina ginin Safawiyya a shekara ta 1023H, wadda ta yi daidai da 1614M, manyan ƙofofin shiga guda uku ne kaɗai.
Waɗannan su ne manyan ƙofofin da a yau ake saninsu da sunaye kamar haka:
Bab al-Sa’a (Ƙofar Agogo) a ɓangaren gabas, Bab al-Dusi a ɓangaren arewa, da Bab al-Qibla a ɓangaren kudu.
Daga baya, bayan ƙara wasu ƙofofi guda biyu, yawan manyan ƙofofin ya kai biyar. Sabbin ƙofofin da aka gina
an sanya musu sunayen Bab Muslim bin Aqil (Amincin Allah ya tabbata a gare shi) da Bab al-Faraj.
Wurin Gina Ƙofa ta Shida
Domin sauƙaƙa shiga da fitan maziyarta, musamman a lokutan ziyara da miliyoyin mutane ke halarta, jagorancin Atabutul Alawiyya ya yanke shawarar gina ƙofa ta shida. Ana gina wannan babbar ƙofa a arewacin ɓangaren yammacin katangar Farfajiya mai daraja, tana fuskantar Farfajiyar Sayyada Fadima Zahra (Amincin Allah ya tabbata a gare ta). Ta fuskar matsayi, girma da siffa, tana daidai da Bab al-Faraj da ke ɗayan ɓangaren.
Bayan kammala zane-zanen injiniyanci, a watan Ramadan na shekara ta 1445H, wadda ta yi daidai da 2024M, ma’aikatan aiwatarwa na Cibiyar Kausar ta Iran suka fara rushe Dar al-Diyafa da ayyukan gine-gine. A yayin wannan aiki, an kula sosai domin kada a cutar da ainihin tsarin gine-ginen zaurukan Farfajiyar mai daraja ta Atabutul Alawiyya.
Bab al-Sa’a, Babbar Ƙofar Shiga Farfajiya Mai Daraja
Bab al-Sa’a ita ce babbar ƙofar gabashin Farfajiya mai daraja kuma ita ce babbar hanyar shiga. Tana kai tsaye a gaban zauren zinariya na harami mai tsarki na Imam Ali. Dalilin sanya mata wannan suna, wanda shi ne mafi shahara, shi ne kasancewar hasumiyar agogo a samanta. Ana kuma sanin wannan ƙofa da sunan Bab Imam Rida (Amincin Allah ya tabbata a gare shi).
A lokacin da aka yi wa kabari mai tsarki na Imam Ali ado da zinariya bisa umarnin Sultan Nadir Shah Afshar a shekara ta 1156H, wadda ta yi daidai da 1743M, an sanya kyawawan kayan ado na zinariya a saman Bab al-Sa’a.
Bayani Kan Kayan Adon Zinariya da Ke Saman Ƙofar Bab al-Sa’a
Wannan ado ya ƙunshi wani faffadan zane na faranti na zinariya da aka sanya a saman ƙofar. A kansa aka rubuta ayoyi masu daraja daga Suratul Fath:
إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُبِینًا * لِیَغْفِرَلَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَمَا تَأَخَّرَ
da rubutun Sulus mai haɗa haruffa. A ƙarshen wannan rubutu, an rubuta sunan mai rubutu “Muhammad Muqim” da shekarar rubutun, wato 1156H.
Haka kuma, an zagaye tagar katako da ke saman ƙofar da wani zanan zinariya mai siffar baka. A gefunansa, an rubuta wata waƙar Farisanci da rubutun Nasta’liq wadda ke yabon Amirul Mu’uminin Imam Ali (Amincin Allah ya tabbata a gare shi). Ba a san mawallafin waƙar ba. A kewayen wannan baka akwai zane-zane masu siffar fitilu, waɗanda aka rubuta a cikinsu “یا علی ادرکنی”.
A tsakiyar saman wannan baka, an kafa wani allon zinariya da aka rubuta a kansa “یا علی یا مفتح الابواب”. Haka kuma, saman bakar an ƙawata shi da wata kyakkyawar siffar zinariya mai zagaye, wadda aka rubuta lafazin Jalalah “الله” a tsakiyarta, sannan hasken zinariya guda 14 ya fito daga gare ta, a matsayin alamar Ma’asumai goma sha huɗu (Amincin Allah ya tabbata a gare su).
Kayan Ado da Gyaran Zauren Bab al-Sa’a
Daga cikin zauren Bab al-Sa’a ana ganin wani zane mai siffar murabba’i mai tsawo na rubutun ado, wanda aka ƙawata da ayoyin Al-Qur’ani mai girma, ayoyi na 36 zuwa 38 na Suratun Nur. A ƙarshen wannan rubutu, an sanya shekarar rubuta shi, wato 1198H, da sunan mai rubutun “Muhammad Rida”.
A tsawon tarihi, an yi gyare-gyare da sabuntawa da dama ga kayan ado, zane-zane da rubuce-rubucen fuskar wajen wannan ƙofa da hanyar cikinta. Wannan ya sa wasu muhimman bayanai da rubuce-rubucen tarihi suka ɓace.
Misali, a baya a ƙarƙashin wannan zanan rubutu, a ɓangarorin biyu na zauren, akwai tayal da aka rubuta hadisan Manzon Allah da kalaman hikima na Amirul Mu’uminin Imam Ali (Amincin Allah ya tabbata a gare shi). A ƙarshen waɗannan rubuce-rubuce, an rubuta sunan wanda ya yi su, Haj Abdul Husseini Bahadur Khan, da shekarar 1234H.
Sai dai waɗannan rubuce-rubucen ba su wanzu har zuwa yanzu ba. A gyaran baya-bayan nan, an rubuta waɗannan kalmomi a maimakonsu:
A murabba’in da ke ƙarƙashin zanen dama: «قال الرسول الأکرم (صلیاللهعلیهوآله)».
A murabba’in da ke ƙarƙashin zirin hagu: «علی أخی ومنی وأنا من علی، فهو باب علمی و وصیی».
A ɓangaren hagu kuma an rubuta shekarar 1430H, wadda ta yi daidai da 2009M.
Haka kuma, a shekara ta 1327H, wadda ta yi daidai da 1909M, Sarkin Daular Usmaniyya Abdul Hamid na Biyu ya sabunta tayal ɗin zauren Bab al-Sa’a. An rubuta tarihin wannan sabuntawa da jumlar: «بابُ علی لُدْ بأعتابها»
Sauye-sauyen Bab al-Sa’a a Zamanin Yanzu
A lokacin Intifadar Sha’abaniyya ta shekara ta 1411H, wadda ta yi daidai da 1991M, lokacin da ‘yan amshin shatan gwamnatin Ba’ath suka kai mummunan hari kan kabari mai tsarki na Imam Ali bisa umarnin azzalumin wannan zamani, Saddam la’ananne, Bab al-Sa’a ta fuskanci harin makamai iri-iri kuma ta lalace sosai, ba tare da an nuna ko kaɗan girmamawa ga wannan wuri mai tsarki ba.
Bayan ‘yan watanni da yanayin ya lafa, an yi gyaran gaggawa ga tayal da sassan da suka lalace. Sai dai saboda dalilan nuna wariyar mazhaba da ƙabilanci, an cire duk tsoffin kayan adon zinariya aka bar su a rumbunan Ataba.
Haka kuma, an cire ainihin rubutun Al-Qur’ani, aka maye gurbinsa da wani zanan tayal na Karbala da aka rubuta aya ta 23 ta Suratul Ahzab a kansa:
﴿مِّنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا﴾A maimakon ainihin zanen zinariya masu bazuwar haske kuma, an sanya wani tsari mai kusurwa takwas wanda aka rubuta a kansa «هُوَ العَلی الأعلى».
Da lokaci ya wuce, domin kula da gadon gine-ginen harami mai tsarki na Imam Ali, bisa umarnin jagorancin Atabutul Alawiyya, musamman ta bin diddigin mai kula da Ataba, Sayyid Isa Muhammad Salih al-Kharsan, an ɗauki muhimman matakai. An gyara rubuce-rubucen Bab al-Sa’a, sannan an sake ƙera sassan da suka ɓace, musamman zaren haske, ta hannun ƙwararrun masu sana’a a bitar zinariyar Ataba.
Haka kuma, an gyara tagar katako da ke saman ƙofar, wadda take zama kambin Bab al-Sa’a, sannan aka sake yi mata fenti. A ƙarshe, an kafa allon nuna hanya a samanta wanda ke bayyana sunayen wannan ƙofa.
Ayyukan Sabuntawa da Yi wa Bab al-Sa’a Zinariya
An fara aikin sabuntawa a ranar farko ta watan Rajab na shekara ta 1444H, wadda ta yi daidai da 2023M, kuma aka kammala shi cikin watanni uku kacal, a wani lokaci da ba a saba gani ba.
Haka kuma, injiniyoyin fasaha daga Cibiyar Kausar ta Iran sun shiga wannan aiki, inda suka lullube farantin tagulla da zinariya tsantsa mai darajar karat 24. Bayan haka, aka mayar da dukkan sassan zuwa wurarensu na asali.
Abin lura ne cewa zinariyar da aka yi amfani da ita wajen aikin, wadda nauyinta ya kai kilogiram da dama, Ustaz Haidar Fallah al-Shamma’ ne ya bayar da ita saboda ƙauna da biyayyarsa ga Uban-gidansa, Amirul Mu’uminin Imam Ali (Amincin Allah ya tabbata a gare shi). Allah Ya saka masa da mafi kyawun sakamakon masu kyautatawa.
Daga cikin muhimman abubuwan da tarihin Atabutul Alawiyya zai rubuta da alfahari akwai wata gagarumar liyafa da aka gudanar a farfajiyar gaban Bab al-Sa’a. Manyan malaman Hawza, masana al’adu da jama’a da dama sun halarci wannan taro.
A ranar Asabar, 8 ga Shawwal, shekara ta 1444H, wadda ta yi daidai da 29 ga Afrilu 2023M, aka buɗe wannan ƙofa da aka yi wa zinariya. Wannan biki ya zo ne a daidai lokacin tunawa da wani abin baƙin ciki ga mabiya Ahlul Baiti, wanda shekara ɗari ta shuɗe da faruwarsa; wato rusa kaburburan Imamai Ma’asumai (Amincin Allah ya tabbata a gare su) a Baqi’, makabartar tarihi ta Madina. A wannan rana, Bab al-Sa’a ta bayyana da sabon kwarjini da kyakkyawar siffa.
Daga cikin waɗanda suka bar tarihin shekarar sabunta Bab al-Sa’a cikin baitocin waƙa akwai mawaƙin Atabutul Abbasiyya, Ustaz Ali Saffar. A cikin waƙarsa, ya ambaci wannan ƙofa mai tsarki da babban lakabin “Bab al-Imam al-Rida”.
Bab al-Dusi, Ƙofar da Ke Kusa da Kabarin Sheikh al-Dusi
Bab al-Dusi tana ɓangaren arewacin katangar Farfajiya mai daraja ta Atabutul Alawiyya, kuma an sanya mata wannan suna ne saboda kusancinta da kabarin Sheikh al-Dusi. Abin lura ne cewa babban zauren arewa, wato Zauren Yazdi, wanda daga hagunsa ake shiga Masallacin Imran bin farfajiya, a zahiri shi ne Bab al-Dusi a cikin ainihin tsarin gine-ginen zamanin Safawiyya.
A zamanin baya, an rufe ainihin ƙofar wannan ɓangare sannan aka gina wata sabuwar ƙofa a gefenta, wadda ita ce Bab al-Dusi ta yanzu. Wanda ya yi wannan sauyi ya yi niyyar sanya sabuwar ƙofar a tsakiyar zaurukan bangon arewacin Sahni mai daraja. Irin wannan sauyi ya faru a kudancin Sahni dangane da Bab al-Qibla. Sai dai waɗannan sauye-sauyen sun cutar da ainihin tsarin gine-ginen harami mai tsarki na Imam Ali mai daraja.
Babu takamaiman tarihin lokacin wannan sauyi. Amma bayan bincike, an cimma matsayar cewa mai yiwuwa an yi shi ne bayan ƙarshen mulkin Afshariyya. A wani ɓangaren kuma, fara gina sabbin ƙofofin Sahni mai daraja na Atabutul Alawiyya ya koma rabin na biyu na ƙarni na 13H.
Tsohon Sunan Bab al-Dusi
A baya, ana kiran wannan ƙofa da Bab al-Ula; domin akwai wata ƙaramar unguwa mai wannan suna, wadda take ɓangare na babbar unguwar Mishraq, kuma ta shimfiɗa tsakanin kabari mai tsarki na Imam Ali da Masallacin Sheikh al-Dusi. Malami Sheikh Abdul Husseini Huwaizi Ibrahimi ya rubuta da kuma sanya tarihin buɗe wannan ƙofa a shekara ta 1318H.
Ayyukan faɗaɗa mashigar da sabunta tsohuwar ƙaramar ƙofar sun fara ne a shekara ta 1369H, wadda ta yi daidai da 1949M, bayan buɗe titin da ke zagaye da Farfajiya mai daraja. Hukumar Awqaf ce ta ɗauki nauyin kuɗin aikin a zamanin masarauta, ƙarƙashin kulawar Ustaz Haj Sa’id Mi’mar.
An kammala aikin gine-ginen a shekara ta 1372H, wadda ta yi daidai da 1953M. An buɗe ƙofar a wani biki na hukuma a ranar 2 ga Mayu 1953M, daidai lokacin bikin naɗa Faisal na Biyu a matsayin Sarkin Iraki.
An rubuta baitoci biyu na waƙar mawaƙi kuma mai jawabi Muhammad Ali Ya’qubi a kan tayal na Karbala da ke saman ƙofar katako, a matsayin abin tunawa da shekarar sabunta ƙofar.
Haka kuma, a wannan munasaba, an rubuta wata waƙar tarihi mai ɗauke da shekarar 1373H ta mawaƙi Sayyid Muhammad Husseini Hilli a ƙananan ɓangaren bangon gefe na hagu.
Shekara guda bayan bikin buɗewa, an kammala aikin tayal da lullube saman ginin da Qashani. An rubuta wannan lamari a wata takarda da aka kafa a tsakiyar zirin bangon waje na gefen dama na ƙofar.
A kanta an rubuta: ««An sabunta shi a zamanin mai kula da (shirya) Rawdar Haidariyya, Sayyid Abbas, 1374H.»
»
A bangon hagu kuma an rubuta: «Sayyid Muhammad Hassan da Sayyid Jawad Rafi’i, masu riƙe da makullin harami, 1954M.
»
Bab al-Qibla, Ƙofar da Ke Fuskantar Ka’aba
Wannan ƙofa tana a bangon kudancin Farfajiya mai daraja, kuma an sanya mata wannan suna ne saboda tana fuskantar Ka’aba mai girma. Abin da a yau ake kira babban zauren kudu, wato Zauren Habubi, shi ne Bab al-Qibla a ainihin tsarin gine-ginen Safawiyya. Amma a zamanai na baya, an rufe wannan ƙofa sannan aka gina ƙofar da ake amfani da ita yanzu a tsakiyar bangon kudu.
An yi wa wannan ƙofa gyare-gyare da sabuntawa sau da dama a tarihi. Sabuntawa mafi muhimmanci na ƙarshe Shibli Pasha, gwamnan Daular Usmaniyya, ne ya yi a shekara ta 1291H, wadda ta yi daidai da 1874M, tare da ƙoƙarin Sayyid Jawad Rafi’i, mai kula da Rawdar Haidariyya.
Sheikh Muhammad Husseini Hirz al-Din ya kawo a littafinsa, yana nakalto daga rubutacciyar kwafin al-Nawadir (44/7), wanda kakansa, babban mai bincike Sheikh Muhammad Hirz al-Din, ya wallafa, cewa:
“Wannan ƙofa a baya ƙanana ce kuma an gina ta da kututturan dabino na Ashrasi. Wazirin Shibli Pasha ya gina sabuwar ƙofa a shekara ta 1291H, kuma tun daga lokacin har zuwa shekara ta 1340H ta ci gaba da kasancewa da ƙarfi.”
Haka kuma, shahararren mawaƙi kuma marubuci Sheikh Ahmad Qaftan ya ambaci tarihin sabunta wannan ƙofa da wazirin Usmaniyya ya yi a cikin tarin waƙoƙinsa. An rubuta wannan tarihin da tayal a fuskar waje ta ƙofar, a ɓangaren Farfajiya mai daraja.
Tarihin Sabuntawar Bab al-Qibla
Rubuce-rubucen tarihi da aka sassaka a tayal na Karbala da ke bangon zauren Bab al-Qibla suna nuna cewa, a tsawon lokaci, an sabunta wasu sassan zirin rubutu da suka ƙunshi ayoyin Al-Qur’ani mai girma da hadisan masu daraja a shekarun 1333H, 1380H da 1382H.
An ciro daga littafin «Tarikh al-Marqad al-Alawi al-Mutahhar»
A sashen da ya gabata na wannan jerin bayanai, an yi bayani kan Tsari da Siffar Sahni Mai Daraja na Atabutul Alawiyya.
